+ dodaj do ulubionych
Pomniejsz tekst Normalna wielkość tekstu Powiększ tekst
Zmień kontrast
start kontakt mapa serwisu
Wymagane jest uaktualnienie wtyczki Flash Player.
Info24
Wiadomości z Polski     |     Wiadomości ze Świata     |     Rozkład PKP     |     Rozkład PKS     |     Rozkład LOT     |     Kursy walut     |     Giełda     |     Lotto     |     Pogoda     |     
Fundusze 2014-2020
Fundusze 2007-2013
Sejm Rzeczypospolitej Polskiej
Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Pomorski Urząd Wojewódzki w Gdańsku
Urząd Marszałkowski Województwa pomorskiego
Urząd Zamówień Publicznych
Starostwo Powiatowe w Starogardzie Gdańskim
Powiatowy Urząd Pracy
Dziennik Ustaw
Monitor Polski
LICZNIK ODWIEDZIN
jesteś już naszym
- 0314672 -
gościem
Strona główna / Kultura / Twórcy / Małgorzata Garnysz - Pączewo
Wydrukuj stronę Poleć znajomemu
x

Zapraszam do obejrzenia strony Małgorzata Garnysz - Pączewo - Twórcy - Kultura - Gmina Skórcz.

 

Pobierz PDF

Małgorzata Garnysz - Pączewo

 

Małgorzata Garnysz (urodziła się 10.06.1912r. zmarła 19.04. 1990 r.)

Pączewo

Hafciarka, popularyzatorka folkloru kociewskiego, autorka monografii Pączewa.

- garnysz.jpg

M. Garnyszowa w oryginalnym kociewskim stroju babci
Fot. Lech Brzozowski

Urodziła się daleko od Kociewia, gdyż ojciec Małgorzaty, nauczyciel Jan Pestka otrzymał posadę i tam przeniósł się z rodziną. W Pulkowicach przyszło na świat liczne jego potomstwo. Najpierw w małżeństwie z Adolfiną Wiśniewską urodziło się ich troje: Konstancja, Maria i Józef, a po owdowieniu w nowym związku z Leokadią Glazówną na świat przyszła dalsza siódemka: Eufamia, Leon, Pelagia, Ludwika, Józefa, Marian oraz najmłodsza Małgorzata Aleksandra.

Na Kociewie przyjechała jako kilkuletnia dziewczynka, gdy ojciec objął kierownictwo szkoły ludowej w Pączewie. Teraz miała okazję poznawać strony rodzinne ojca, który pochodził z Łęga, gdzie przodkowie jego siedzieli co najmniej od XVIII wieku, skąd siostra ojca, Elżbieta, wędrowała do Ameryki Południowej. Młodszy o 12 lat brat ojca Teodor działał w latach zaboru pruskiego w Powiatowym Komitecie Wyborczym, niestety nie doczekał niepodległości.

Pączewską czteroklasówkę ojciec objął zgodnie z rozporządzeniem władzy oświatowej 15 listopada 1920 roku po wcześniejszym kierowniku Teodorze Cesarzu.

Z entuzjazmem pisał wtedy:

"Nie na marne poszło szlacheckiej krwi naszych przodków wylewanie w powstaniach przeciw ciemiężcom Ojczyzny. Pożądany skutek odniosła wytrwałość, z jaką lud polski we wszystkich 3 zaborach strzegł naszych świętości i skarbów narodowych od wytępienia i zagłady. (...) Nadeszła godzina dziejowa: Polska wolna! Kajdany raniące jej dłonie opadły. Biały orzeł wzbija się znów swobodnie w napowietrzne wyżyny..."

W pączewskiej szkole uczyło się wówczas około 200 dzieci, wśród nich także córka Małgorzata Pestkówna. Gdy rodzeństwo się usamodzielniło, jako najmłodsza w rodzinie, Małgorzata miała szansę na dalsze uczenie się. Starsze rodzeństwo - Pelagia i Ludwika - przybrały habity szarytek i samarytańską służbę. Małgorzata chciała pracować w zawodzie nauczyciela, jako kontynuację tradycji rodzinnej. Ojciec w 1927 roku przeszedł na emeryturę tzn. w stan spoczynku tak wówczas określano emeryturę urzędnika państwowego. Wybrała starogardzką Szkołę Wydziałową i naukę rozpoczęła 1 czerwca 1922 roku. Szkołę w tym czasie prowadził Pan Bolesław Raszeja. W szkole zetknęła się z ks. Zygmuntem Ryczakowiczem, działaczem społecznym na dużą skalę, między innymi był redaktorem "Druhny Pomorskiej", zamiłowanym turystą, fotografem, propagatorem sportu. Dzięki tej znajomości Pani Maria poznała uroki społecznej działalności w ruchu młodzieżowym.

Spotkała również nauczyciela muzyki Pana Władysława Kirteina, człowieka ogarniętego pasją pobudzania świadomości regionalnej i z pietyzmem chroniącym twórczość ludową przed wymarciem. Sięgał chętnie po autentyczny folklor naszych wsi kociewskich i wykorzystywał wszelkie okazje do zainteresowania swych młodych wychowanków dziedzictwem rodzimej kultury ludowej. Dla wielu działalność nauczyciela oznaczała prawdziwe obudzenie, budzące skrywane poczucie kociewskiej tożsamości.

Po wielu latach, w jednym z listów Małgorzata Garnysz wspominała: "Po raz pierwszy słyszałam od pana Kirsteina na lekcji śpiewu określenie pieśń kociewska". Dzięki temu zaczęła zwracać baczniejszą uwagę na zasłyszane określenia z pozoru oczywiste wyrażenia i zwroty, głównie te codziennie używane. Zaczęły być dla Pani Małgorzaty bardzo istotne i zaczęła obserwacje rodzinnej tradycji. Nie były to jednak dla niej sprawy zupełnie nowe i nie znane.

Po latach wspomina bowiem: "Określenie region kociewski doczytałam się z gazet, np. z "Pielgrzyma". (...) W wieku 12 lat, kiedy jeździłam do Starogardu do szkoły, do stacji szłam ze starsza koleżanką i ona często o innych dojeżdżających mówiła: to są Lasaki, a te to Feteraki. Pytałam ją, skąd bierze te nazwy. Powiedziała, że tak nazywają Kociewiaków. Mówiła też mi, że dzieli się (ich) na "miejskich" i "wiejskich"..."

Ukończywszy "wydziałówkę" w czerwcu 1928 roku zajęła się przede wszystkim domem i opieką nad rodzicami. Początki zawodowe były to prace dorywcze w mleczarni lub pączewskiej bibliotece. Dzięki szkole swe życie kierowała w kierunku swych zainteresowań poznawania kultury regionalnej. Wsparciem tej działalności było z młodzieży pączewskiej przez Leona Szwocha, który prowadził zespół muzyczno-śpiewaczy we wsi oraz podobnie jak Kirstein, gromadzącego ludowy folklor muzyczny Kociewia. W tym samym czasie na całym Pomorzu rozpoczęły się poszukiwania etnograficzne przez ośrodek toruński, co było okolicznością sprzyjającą w utrwaleniu zainteresowań kulturą kociewską. Odpowiedzi na ankietę Bożeny Stelmachowskiej wpłynęły również z Pączewa, co nie mogło się obyć bez udziału miejscowej szkoły i plebani.

Z gwarą kociewską i twórczością ludową Pani Małgorzata stykała się na każdym kroku. "Zdarzało się, że na wycieczce szkolnej dziewczęta powiedziały: A tera zaśpsiewómy sobia po naszamu - i w takim śpiewie było dużo gwary kociewskiej" - wspomina po latach. Owo "po naszamu" najmocniej przemawiało do wyobraźni i serca.

Przed wojną Małgorzata Garnysz pracowała jako instruktorka Przysposobienia Rolniczego w Pączewie, a jako prezeska okręgu starogardzkiego Katolickiego Stowarzyszenia Młodzieży Żeńskiej brała udział w grudniu 1935 roku w kilkudniowym "kursie alkohologii", organizowanym przez Państwową Szkołę Higieny w Warszawie.

W okresie wojny Małgorzacie Garnysz w czerwcu 1940 roku zmarła matka, 80-letni ojciec nie czuł się bezpieczny, gdyż był emerytowanym nauczycielem. Wielu jego kolegów straciło życie w Szpęgawsku w 1939 roku. Przeżył wojnę, ale długo nie cieszył się wolnością. Zmarł w listopadzie 1945 roku.

W tym czasie Małgorzata Garnysz od 1 września 1945 roku pracowała jako nauczycielka w szkole pączewskiej i bobowskiej. Kwalifikacje pedagogiczne zdobyła w Liceum Pedagogicznym w Tczewie na wakacyjnych kursach przedmiotowych, które zakończyła egzaminem państwowym w maju 1950 roku. Prowadziła też zajęcia w miejscowej Szkole Przysposobienia Rolniczego.

Obok pracy nauczycielskiej pogłębiała swe zainteresowania działalnością na rzecz kultury regionalnej. Po wojnie poznała dr Heleną Przesławską z Poznania, która gromadziła materiały folklorystyczne z Kujaw i Pomorza. Zachęcona przez nią rozpoczęła systematycznie penetrować najbliższe środowisko pączewskie. Ożyły młodzieńcze zainteresowania kulturą ludową, przypomniały się pionierskie dokonania Kirsteina i Szwocha. Zainteresowała się dawnym sprzętem, ubiorem, mową, których ślady odkrywała w kontaktach z mieszkańcami wsi.

Zaczęła spisywać relacje ludu starszych, gromadziła fotografie, przejmowała w opiekę sprzęty i stroje. Uczulała innych na wielką dokumentalną wartość każdego, choćby tylko drobnego przedmiotu, garnka, skrawka tkaniny o dawnym ludowym pochodzeniu. Ileż wspomnień ludzi, obecnie już nie żyjących, składa się na obraz przeszłości Pączewa i Kociewia, opowiedziany i wyrażony wspólnym udziałem ludu, zweryfikowany i uwierzytelniony przez wielokrotną konfrontację poszczególnych relacji, zbiorowe spojrzenie na minioną rzeczywistość. Te zanotowane wypowiedzi pączewiaków: Franciszka Andersa, Agnieszki Berglińskiej, Barbary i Józefa Filipskich, Joanny i Pelagi Jachlewskich, Marii i Sylwestra Kajutów, Józefa Kujawskiego, Zofii Kulaszewskiej, Weroniki Kłos, Weroniki Maleckiej, Katarzyny Piłat, Genowefy Rynkowskiej, Bolesława Szumachera, Otylii i Rozalii Szwarc oraz Anny Włoch - uzyskały wartość pierwszorzędnego dokumentu. Informatorzy przekazali w nich autentyczny obraz życia społeczno - kulturalnego Kociewia II poł. XIX stulecia i pierwszych dziesięcioleci XX wieku.

Wiedząc o zainteresowaniach sami mieszkańcy Pączewa wprowadzali w krąg je dociekań historyczno - etnograficznych nowe zakresy. Wspomina m.in. Garnyszowa, że zgłosili się do niej "jeden rolnik z tym, że pługiem wyorał jakiś kawał kamienia. Była to płaska płyta kamienna nakrywająca urny" Oczywiście obiekt został zabezpieczony i wyeksponowany w szkole, wzbudzając dociekliwość młodzieży, co do jego pochodzenia i przeznaczenia.

Uzyskany materiał folklorystyczny i historyczny posłużył Garnyszowej do próby odtworzenia stroju kociewskiego, rekonstrukcji haftu ludowego, przepisów kulinarnych regionalnej kuchni, czy zwyczajów medycyny ludowej. Męża nakłoniła nawet do wykonywania modeli chat kociewskich w oparciu o konkretne wzory ludowe z Pączewa i okolicy. Pani Garnysz prowadziła pogadanki, prelekcje i kursy na temat zanikającego folkloru i materialnej kultury Kociewiaków.

W późniejszym czasie postanowiła Pani Garnysz spisać historię Pączewa, opierając swoją pracę na zgromadzonych zbiorach prywatnych, wypisach z literatury oraz własnej pamięci. Zwięzły szkic o dziejach wsi i jej mieszkańcach autorka opublikowała później w biuletynie Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego Pomerania. Kolejną pracę o ludowej medycynie kociewskiej "O chorobach i łydach dawno zabaczónych" mówiła także Garnysz w 1969 roku przed kamerami telewizji. Wieloletnie i kolekcjonerskie zbieranie starych tkanin i strojów zdobionych haftem ludowym, dopomogło w odtworzeniu dawnych wariantów kolorystycznych i wzbogaceniem motywów hafciarskich z tego powstał wzornik haftu kociewskiego. Porównanie tych wzorów z równoległymi propozycjami z innego regionu Kociewia sprawiło, że zaistniały powody do wyłonienia tzw. pączewskiej szkoły haftu kociewskiego, zdefiniowanego przez Garnyszową, a przeciwstawnego do morzeszczyńskiej szkoły haftu Marii Wespowej. Świadczy to o różnorodności form, stosowanych przez hafciarki kociewskie. Wydanie drukiem obu wzorników przez Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie pozwoliło uchronić piękno haftu przed kompletnym zaginięciem i połączeniem ze wzornictwem sąsiednich Kaszub. Dzięki tym publikacjom kociewski haft ludowy odzyskał swoją autonomię.

U progu swych 75 urodzin Małgorzata Garnyszowa raz jeszcze sięgnęła po pióro, aby zaktualizować swoją pracę o dziejach swej wsi Pączewo. Dzięki wsparciu przyjaciół praca ta również trafiła do rąk czytelników, która została przeredagowana i poszerzona przez Ryszarda Szwocha, ponieważ zdrowie i siły nie pozwoliły autorce na opracowanie samodzielne. Był to rodzaj uznania dla Pani Małgorzaty Garnysz wytrwałej w popularyzowaniu kultury Kociewia Szanownej Jubilatki, która została uhonorowana: Złotym Krzyżem Zasługi, odznakami - Zasłużonym Ziemi Gdańskiej (1974) i Zasłużony Działacz Kultury (1975) oraz pamiątkowym medalem 50-lecia Skórcza.

Od chwili przejścia na zasłużoną emeryturę w 1968 roku Małgorzata Garnysz zajęła się rozwijaniem swych pasji. Wiernie wspierał ją w działaniach mąż, który doceniał, wspierał, współuczestniczył i szanował zainteresowania żony.

Pan Ludwik Garnysz, urodzony 1905 roku w Dyneburgu, trafił na Kociewie dopiero po ostatniej wojnie, tu się ożenił i osiadł w Pączewie. Był artystą i rzemieślnikiem. Zachował wprawdzie wszystkie cechy kresowego akcentu i sposób bycia, jednak pokochał kociewską ojczyznę z wyboru, jak tę rodzoną, dla niej też pracował i starał się osobliwość jej utrwalić w swoich pracach.

Dzięki temu Państwo Garnysz stworzyło własny świat tradycji kociewskiej - ona z bogactwem utrwalonych sprzętów, pamiątek i wytwórców ludowej twórczości, on z kolekcją własnoręcznie wykonanych modeli, wyklejanek, obrazów.

Obecnie część eksponatów zebranych przez Państwa Garnyszów znajdują się w Muzeum Ziemi Kociewskiej oraz w Zespole Szkół Publicznych w Pączewie.

Małgorzata Garnyszowa z Pączewa znana jest twórczynią odnowy haftu kociewskiego. Według jej wzorów powstał „Wzornik Haftu Kociewskiego", który obecnie wykorzystywany jest na wielu kursach sztuki ludowej w szkołach i w świetlicach wiejskich. Jest także autorką zwartej monografii „Pączewo - Z dziejów i obyczajów wsi kociewskiej" wydanej w 1989 r. przez Kociewski Kantor Edytorski.

Małgorzata Garnyszowa zmarła po długiej chorobie 19 kwietnia 1990 roku w Pączewie.

Bibliografia:
2. Szwoch R.: Świat dawno zabaczóny. W: "Kociewski Magazyn Regionalny" 1987, nr 3, s. 26 - 29

Przykłady haftu Kociewskiego:

- 17wzor.jpg

 

- 18wzor.jpg

- 15wzor.jpg

- 3wzor.jpg

Przykłady wykonania haftu:

- 1-1powoj.jpg  
- 1-2powoj.jpg
- 14-1pszczolka.jpg- 14-2pszcola.jpg
- 15-1woz_zniwny.jpg- 15-2woz_zniwny.jpg
- 2-1lewkonia.jpg- 2-2lewkonia.jpg
- 20-1rybka.jpg- 20-2rybka.jpg
- 23-1porzeczki.jpg- 23-2porzeczki.jpg
- 25-1niezapominajki.jpg- 25-2niezapominajki.jpg
- 29-1roza.jpg- 29-2roza.jpg
- 32-1kasztan.jpg- 32-2kasztan.jpg
- 35-2pak_ostrozki.jpg- 35-1pak_ostrozki.jpg

 

Źródło: Wzory Haftu Kociewskiego Małgorzaty Garnysz. Gdańsk 1982 ZKP

Janina Klin
Biuletyn Informacji Publicznej
Elektroniczna Skrzynka Podawcza
System Informacji Przestrzennej
Foto galeria
Nasza księga gości
Baza firm
Prognoza pogody
Kociewskie Trasy Rowerowe
Rozkład jazdy
OWSIAK
METEOBUS
DZIAŁALNOŚĆ GOSPODARCZA
Mikroporady
Inicjatywa obywatel
29 maja 2017
poniedziałek
149 dzień roku
pn wt śr czw pt so nd
1 2 3 4 5 6 7
8 9 10 11 12 13 14
15 16 17 18 19 20 21
22 23 24 25 26 27 28
29 30 31        
imieniny
Benity, Maksymiliana, Teodozji
Urząd Gminy w Skórczu, ul. Dworcowa 6, 83-220 Skórcz, pow. starogardzki, woj. pomorskie
tel.: +48.585824645, fax: +48.585824999, email: gminaskorcz@gminaskorcz.pl, http://www.gminaskorcz.pl
Poprawny HTML 4.01 Transitional Poprawny arkusz CSS Poprawne kodowanie UTF-8 Strona zgodna z WCAG 2.0 AA
projekt i hosting: INTERmedi@
zarządzane przez: CMS - SPI

Niniejszy serwis internetowy stosuje pliki cookies (tzw. ciasteczka). Informacja na temat celu ich przechowywania i sposobu zarządzania znajduje się w Polityce prywatności.
Jeżeli nie wyrażasz zgody na zapisywanie informacji zawartych w plikach cookies - zmień ustawienia swojej przeglądarki.